Αναβλητικότητα

Η αναβλητικότητα είναι κάτι που όλοι έχουμε βιώσει σε κάποια περίοδο της ζωής μας. Άλλοι την αντιμετωπίζουν καθημερινά, άλλοι τη βλέπουν να αποτελεί τροχοπέδη για τις σημαντικές αποφάσεις που καλούνται να πάρουν, και άλλοι τη δικαιολογούν σκεπτόμενοι «δουλεύω καλύτερα υπό πίεση». Αλλά τι είναι τελικά η αναβλητικότητα;

• Είναι έλλειψη πειθαρχίας;
• Έλλειψη κινήτρου;
• Αποφυγή ευθύνης;
• Ή μήπως όλα αυτά μαζί… ή και τίποτα από αυτά;

Ας ξεκινήσουμε από τους διάφορους τομείς της ζωή μας, στους οποίους συναντάμε πιο συχνά την αναβλητικότητα. Οι πρώτοι, πιο συχνοί που μπορούμε να σκεφτούμε είναι οι καθημερινές ασχολίες, όπως είναι η σωματική άσκηση, η διατροφή και τα επαγγελματικά θέματα. Όμως, αν το αναλογιστούμε λίγο βαθύτερα, μπορεί να υπάρχει και σε άλλους τομείς που δεν αντιλαμβανόμαστε εύκολα. Ίσως τελικά η αναβλητικότητα δεν είναι απλώς η αποφυγή της προσπάθειας, αλλά και ένας τρόπος να αποφύγουμε τον κόπο, την αβεβαιότητα, ακόμα και τον ψυχικό πόνο που μπορεί να συνοδεύει μια δράση. Μήπως, λοιπόν, η τάση μας προς την αδράνεια είναι κάτι πιο βαθύ και έμφυτο;

Ο φόβος της αποτυχίας και η αναβλητικότητα στις αποφάσεις

Η αναβλητικότητα δεν αφορά, όπως αναρωτηθήκαμε παραπάνω, μόνο τις καθημερινές υποχρεώσεις, αλλά επηρεάζει και τη λήψη αποφάσεων. Όταν δεν είμαστε σίγουροι για το αποτέλεσμα, όταν φοβόμαστε ότι θα κάνουμε λάθος ή όταν είμαστε πολύ σκληροί με τον εαυτό μας, καταλήγουμε να αποφεύγουμε τη δράση. Ο φόβος της αποτυχίας μας κρατά διστακτικούς, γιατί αν δεν προσπαθήσουμε, δεν θα έχουμε και την πιθανότητα να αποτύχουμε. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτός ο φόβος μπορεί να μας οδηγήσει σε ακόμα πιο γενικευμένες σκέψεις, όπως το «δεν είμαι αρκετά ικανός», δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο αμφιβολιών.

Αναβλητικότητα στις σχέσεις: Όταν φοβόμαστε να δυσαρεστήσουμε τους άλλους

Ένα άλλο είδος αναβλητικότητας εμφανίζεται στις ανθρώπινες σχέσεις. Πόσες φορές έχουμε αναβάλει έναν χωρισμό, μια δύσκολη συζήτηση ή την έκφραση των αληθινών μας συναισθημάτων, επειδή φοβόμαστε μήπως πληγώσουμε κάποιον άλλον; Αυτή η διστακτικότητα συχνά έχει ρίζες στην παιδική μας ηλικία. Πολλοί από εμάς μεγαλώσαμε με το μοντέλο της «αγάπης υπό όρους» – δηλαδή, μας έκαναν να νιώθουμε ότι η αποδοχή των άλλων εξαρτάται από τη συμπεριφορά μας. «Θα σε αγαπώ αν είσαι καλό παιδί», «Πόσο σε θαυμάζω όταν αριστεύεις» – τέτοια μηνύματα μας έμαθαν ότι πρέπει να συμμορφωνόμαστε με τις προσδοκίες των άλλων για να νιώθουμε αποδεκτοί. Έτσι, ως ενήλικες, μπορεί να δυσκολευόμαστε να εκφράσουμε τις ανάγκες και τα όριά μας, αναβάλλοντας σημαντικές συζητήσεις για να αποφύγουμε την απόρριψη ή τη σύγκρουση.

Η αναβλητικότητα σε γυμναστήριο και διατροφή: Η μάχη με την άμεση ευχαρίστηση

Aς μιλήσουμε όμως και για το πιο κλασικό παράδειγμα αναβλητικότητας: το γυμναστήριο και τη διατροφή. Γιατί είναι τόσο δύσκολο να τηρήσουμε ένα πρόγραμμα; Πόσες φορές έχουμε πει «Από Δευτέρα ξεκινάω»;

Ο λόγος βρίσκεται στον τρόπο που ο εγκέφαλός μας επεξεργάζεται την ανταμοιβή. Η άσκηση και η υγιεινή διατροφή προσφέρουν οφέλη μακροπρόθεσμα, ενώ η επιλογή του πρόχειρου φαγητού σε συνδυασμό με την αδράνεια προσφέρουν άμεση ευχαρίστηση. Και ο εγκέφαλος, σε γενικές γραμμές, προτιμά την άμεση ανταμοιβή. Επιπλέον, αν κάποιος έχει βιώσει αποτυχίες σε παλιότερες προσπάθειες, μπορεί να φοβάται ότι θα αποτύχει ξανά και έτσι να αποφεύγει να ξεκινήσει μια νέα προσπάθεια. Το άγχος και η κούραση επίσης παίζουν σημαντικό ρόλο: όταν είμαστε πιεσμένοι αναζητούμε εύκολες γνώριμες λύσεις που δεν απαιτούν προσπάθεια.

Μήπως η αναβλητικότητα εξυπηρετεί και κάποιον άλλον;

Ίσως, όμως, να υπάρχουν και άλλες εξηγήσεις σε ένα βαθύτερο επίπεδο ανάλυσης. Σ ’αυτό το σημείο θα ήθελα να κάνουμε μια παύση και να στοχαστούμε ο καθένας για τον εαυτό του τις παρακάτω ερωτήσεις.

• Μήπως θα μπορούσε κάποιος άλλος να επωφελείται από τη δική μας αναβλητικότητα;
• Μήπως η αναβλητικότητά μας, μπορεί να είναι και μια μορφή αντίδρασης;

Τα παραπάνω ερωτήματα ας αποτελέσουν τροφή για σκέψη.

Γιατί κάποιοι λειτουργούν καλύτερα υπό πίεση;

Υπάρχουν, βέβαια, και αυτοί που λένε ότι αποδίδουν καλύτερα την τελευταία στιγμή. Και όντως, υπάρχει μια εξήγηση γι’ αυτό. Όταν κάποιος αναβάλλει μια υποχρέωση μέχρι το παρά πέντε, δημιουργεί τεχνητά μια αίσθηση επείγοντος, η οποία ενεργοποιεί την απελευθέρωση αδρεναλίνης και κορτιζόλης. Αυτές οι ορμόνες αυξάνουν την εγρήγορση, την εστίαση και την ενέργεια, κάνοντας το άτομο να δουλεύει με έντονο ρυθμό. Είναι σαν να βάζει μόνος του έναν «βούρδουλα» στο κεφάλι του για να κινητοποιηθεί. Όμως, αυτή η στρατηγική έχει και τις παγίδες της: η συνεχής εξάρτηση από το άγχος για παραγωγικότητα μπορεί να οδηγήσει σε εξάντληση και σε χαμηλή ποιότητα δουλειάς.

Συμπέρασμα: Η αναβλητικότητα δεν είναι απλή τεμπελιά

Το μόνο σίγουρο είναι ότι η αναβλητικότητα δεν είναι απλώς μια κακή συνήθεια. Έχει βαθύτερα αίτια, που σχετίζονται με τις εμπειρίες μας, τους φόβους μας και τον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλός μας. Τα συμπτώματά της –στρες, άγχος, αυτόματες αρνητικές σκέψεις και συμπεριφορικά μοτίβα– μας εμποδίζουν να ζήσουμε τη ζωή μας όπως πραγματικά θέλουμε.