Overthinking

Το overthinking, ή αλλιώς και υπερανάλυση, μπορεί να μοιάζει σαν ένας ατελείωτος διάλογος μέσα στο μυαλό μας. Κι όμως, αυτός ο διάλογος είναι ένα μήνυμα: ότι κάτι μέσα της χρειάζεται προσοχή, αποδοχή και κατανόηση. Το overthinking είναι για περισσότερούς από εμάς καθημερινό, απόλυτα ανθρώπινο, αλλά και πολύ ενοχλητικό.

Τι είναι όμως η υπερανάλυση; Γιατί συμβαίνει; Υπάρχει άραγε λύση;

Στο νέο μου άρθρο, θα προσπαθήσω να εξετάσω τα παραπάνω ερωτήματα, και να αναλύσω τη σκέψη μου γύρω από την υπερανάλυση μέσα από δύο θεραπευτικές προσεγγίσεις, τη γνωσιακή/συμπεριφορική και την ψυχοδυναμική, καθώς και πως μπορούμε να τη διαχειριστούμε με περισσότερη επίγνωση και φροντίδα.

Η υπερανάλυση λοιπόν είναι η συνεχής, επαναλαμβανόμενη σκέψη γύρω από ένα θέμα (ή και από πολλά), χωρίς να καταλήγει κάπου. Δεν είναι δημιουργική σκέψη ή βαθύς προβληματισμός. Είναι περισσότερο σαν να έχει κολλήσει μια βελόνα στο μυαλό μας. Συχνά, εμφανίζεται μετά από κοινωνικές επαφές, δύσκολες συζητήσεις, ή πολλές φορές και εντελώς αυθαίρετα, όταν πυροδοτηθεί από κάποιο εξωτερικό ερέθισμα, το οποίο συνάντησε κάτι μέσα μας.

Απλά καθημερινά απλά παραδείγματα θα μπορούσε να είναι η συνεχόμενη σκέψη γύρω από μια κατάσταση, μια συζήτηση, ένα “τι θα γινόταν αν”; Επίσης μπορεί να είναι εικόνες και φαντασιώσεις μέσα στο μυαλό μας να προσπαθούμε να συνετίσουμε κάποιον, να αποδώσουμε δικαιοσύνη, ή και να υπερασπιστούμε τον εαυτό μας. Πόσες φορές μας έχει τύχει να φαντασιωνόμαστε απαντήσεις που θα θέλαμε να είχες δώσει, αλλά κάτι σε κράτησε;

Στη γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT), βλέπουμε την υπερανάλυση ως αποτέλεσμα αρνητικών αυτόματων σκέψεων. Πρόκειται για σκέψεις που εμφανίζονται αυτόματα και επηρεάζονται από τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε καταστάσεις και πληροφορίες. Οι σκέψεις αυτές δεν έρχονται από το πουθενά, πηγάζουν από βαθύτερες, συχνά ασυνείδητες πυρηνικές πεποιθήσεις που έχουμε υιοθετήσει μέσα από τις εμπειρίες που έχουμε ζήσει στη ζωή μας.

Αυτές οι πεποιθήσεις διαμορφώνονται συνήθως στα πρώτα χρόνια της ζωής μας, όταν το μυαλό ακόμα αναπτύσσεται και κάνει γενικεύσεις με βάση περιορισμένες εμπειρίες. Όταν στη μετέπειτα ζωή μας συμβεί κάτι που τις ενεργοποιεί, μια αμφίβολη ματιά, μια απόρριψη, μια σιωπή, τότε ξεκινά η υπερανάλυση. Το μυαλό προσπαθεί να εξηγήσει, να προλάβει τον πόνο, να προστατευτεί.

Από την πλευρά της ψυχοδυναμικής προσέγγισης, η υπερανάλυση ερμηνεύεται διαφορετικά. Εδώ, τη βλέπουμε ως έναν αμυντικό μηχανισμό. Τι σημαίνει αυτό; Ότι ο ψυχισμός μας, μπροστά σε κάτι που προκαλεί εσωτερική ένταση, όπως ενοχή, ντροπή, ματαίωση ή θυμό, και προσπαθεί να προστατευτεί. Κι αντί να βιώσουμε αυτά τα συναισθήματα απευθείας, στρεφόμαστε στη σκέψη, όπως σε φαντασιακούς διαλόγους, σε υποθετικά σενάρια, σε εκ των υστέρων «διορθώσεις». Η υπερανάλυση έτσι λειτουργεί σαν ένας εσωτερικός διάλογος, που παίζει μέσα μας αυτό που δεν ειπώθηκε ποτέ, ή που δεν τολμήσαμε να ζήσουμε. Προσπαθούμε να «πάρουμε πίσω τον έλεγχο» μέσω της σκέψης, όταν στην πράξη νιώθουμε ότι τον έχουμε χάσει. Δεν είναι τυχαίο ότι συχνά υπεραναλύουμε καταστάσεις όπου νιώσαμε πως δεν υπερασπιστήκαμε τον εαυτό μας, ή που αισθανθήκαμε αδικία. Είναι εκείνες οι σιωπηλές στιγμές που επιστρέφουν στο μυαλό μας με τη μορφή φαντασιώσεων όπου λέμε αυτά που δεν είπαμε. Είναι το μυαλό που προσπαθεί να αποδώσει δικαιοσύνη εκ των υστέρων, αλλά μόνο μέσα μας. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η εσωτερική διεργασία δεν οδηγεί πάντα σε λύση. Αντιθέτως, δημιουργεί άγχος, αμφιβολία, και πολλές φορές μια αίσθηση στασιμότητας. Η υπερανάλυση μας απομακρύνει από την παρούσα στιγμή, μας καθηλώνει σε σενάρια, και μας κρατάει παγιδευμένους σε ένα εσωτερικό βουητό σκέψεων.

Υπάρχει λύση;

Ίσως όχι μια "μαγική", αλλά υπάρχουν δρόμοι:

• Αυτογνωσία: Η ανάπτυξη της αυτογνωσίας είναι πάντα καλή ιδέα. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει πολύ σε αυτό το μονοπάτι, μιας και τυφλά σημεία έχουμε όλοι μας, και είναι δύσκολα να αναλύσουμε τον εαυτό μας.
  
• Αποδοχή: Δεν χρειάζεται να έχεις όλες τις απαντήσεις. Δεν χρειάζεται να ελέγχεις τα πάντα. Αυτή η αποδοχή βοηθάει να δούμε πιο ξεκάθαρα τι δεν μας αρέσει στον εαυτό μας και τη ζωή μας και να πραγματοποιήσουμε τις αλλαγές που θέλουμε.
  
• Θάρρος για αλλαγή: Η εσωτερική διερεύνηση δεν είναι πάντα εύκολη. Αλλά η συνειδητή επιλογή να δεις τα πράγματα αλλιώς είναι το πρώτο βήμα προς την απελευθέρωση από την υπερανάλυση.

Η υπερανάλυση δεν είναι αδυναμία. Είναι τρόπος του μυαλού να αντέξει, να επιβιώσει, να νοηματοδοτήσει. Όταν όμως γίνεται χρόνια και επίμονη, τότε χρειαζόμαστε βοήθεια για να την ξεπεράσουμε. Και αυτό δεν είναι μόνο εντάξει — είναι και γενναίο.